द्रवरूप गांडूळ खत

 ठिबक सिंचनाद्वारे जमिनीच्या जैविक सुपीकतेला नवी ऊर्जा देणारे प्रभावी तंत्रज्ञान

आजच्या आधुनिक शेतीमध्ये केवळ रासायनिक खतांचा वापर वाढवून उत्पादन वाढविणे शक्य नाही. शाश्वत उत्पादनासाठी जमिनीचे जैविक आरोग्य (Soil Biological Health) सुधारण्यावर भर देणे अत्यावश्यक आहे. जमिनीतील उपयुक्त सूक्ष्मजीवांची संख्या, सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण आणि मुळांच्या परिसरातील (Rhizosphere) जैविक क्रियाशीलता जितकी वाढेल, तितकी पिकांना अन्नद्रव्यांची उपलब्धता अधिक कार्यक्षमतेने होते. या दृष्टीने द्रवरूप गांडूळ खत (Vermiwash Extract) हे अत्यंत प्रभावी, कमी खर्चिक आणि वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेले जैविक पोषण माध्यम आहे.

द्रवरूप गांडूळ खत तयार करण्यासाठी सुमारे १०० लिटर क्षमतेचा प्लास्टिक ड्रम वापरावा. ड्रमच्या तळाजवळ एक लहान आउटलेट (छिद्र) करून त्याच्या आतील बाजूस बारीक शेडनेट किंवा सूती कापड बसवावे, जेणेकरून द्रावणाबरोबर गांडूळ खताचे घनकण बाहेर येणार नाहीत.

यानंतर तयार गांडूळ खत ड्रममध्ये सुमारे ७५ टक्के क्षमतेपर्यंत भरावे आणि त्यामध्ये स्वच्छ पाणी सोडून संपूर्ण माध्यम ओलसर करावे. तळाच्या छिद्रातून पाण्याचे थेंब पडण्यास सुरुवात होताच पाणी बंद करावे. त्यानंतर हे मिश्रण ३ ते ४ दिवस स्थिर अवस्थेत ठेवावे, ज्यामुळे गांडूळ खतामधील विद्राव्य अन्नद्रव्ये, ह्युमिक पदार्थ, एन्झाइम्स, वनस्पती वाढ प्रवर्तक (Plant Growth Promoting Substances) आणि उपयुक्त सूक्ष्मजीव पाण्यात मिसळण्याची प्रक्रिया पूर्ण होते.

ड्रम योग्य उंचीवर ठेवून त्याखाली स्वच्छ भांडे ठेवावे. त्यानंतर पुन्हा स्वच्छ पाणी हळूहळू ड्रममध्ये सोडावे, जेणेकरून तळाच्या आउटलेटमधून सतत बारीक धार वाहत राहील. अशा पद्धतीने ८० ते १०० लिटरपर्यंत द्रवरूप गांडूळ अर्क मिळवता येतो. हा अर्क सूक्ष्म जाळी किंवा कापडाने व्यवस्थित गाळून पूर्णपणे स्वच्छ करणे आवश्यक आहे, जेणेकरून ठिबक प्रणालीमध्ये कोणताही अडथळा निर्माण होणार नाही.

प्राप्त झालेल्या अर्कामध्ये स्वच्छ पाणी मिसळून एकूण २०० लिटर द्रावण तयार करून ते एक एकर क्षेत्रासाठी ठिबक सिंचनाद्वारे द्यावे. ठिबक प्रणालीतील स्क्रीन किंवा डिस्क फिल्टर कार्यरत ठेवणे अत्यावश्यक आहे, कारण उरलेले सूक्ष्म कण फिल्टरमध्ये अडकतात आणि ठिबक यंत्रणेचे संरक्षण होते.

ज्या शेतकऱ्यांकडे गाई किंवा म्हशीसारखी दुभती जनावरे आहेत, त्यांनी २ ते ४ तासांच्या ताज्या शेणाचा अल्प प्रमाणात वापर पाणी वाढविताना केल्यास द्रावणातील सूक्ष्मजीवांची संख्या आणि जैविक क्रियाशीलता अधिक वाढते. त्यामुळे तयार होणाऱ्या द्रवरूप गांडूळ खताची गुणवत्ता आणखी सुधारते.

ठिबक सिंचनाद्वारे दिलेले द्रवरूप गांडूळ खत थेट मुळांच्या कार्यक्षम क्षेत्रात (Root Zone) पोहोचते. परिणामी जमिनीतील उपयुक्त जीवाणू, बुरशी आणि इतर सूक्ष्मजीवांची वाढ वेगाने होते. हे सूक्ष्मजीव सेंद्रिय पदार्थांचे खनिजीकरण (Mineralization), अन्नद्रव्यांचे विद्रावणीकरण (Solubilization) आणि वनस्पतींना सहज उपलब्ध होणाऱ्या स्वरूपात रूपांतरण करण्यास मदत करतात. त्यामुळे नत्र, स्फुरद, पालाश तसेच सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची उपलब्धता वाढते आणि मुळांची कार्यक्षमता सुधारते.

विशेष म्हणजे, द्रवरूप गांडूळ खताचा परिणाम जमिनीवर टाकल्या जाणाऱ्या पारंपरिक गांडूळ खतापेक्षा अधिक जलद दिसून येतो, कारण विद्राव्य अन्नद्रव्ये आणि जैविक संयुगे थेट मुळांच्या परिसरात पोहोचतात. यामुळे जमिनीतील जैविक हालचाली वाढतात, मातीचा पोत सुधारतो, सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण टिकून राहते आणि पिकांची पोषण कार्यक्षमता वाढते.

शाश्वत शेतीचा पाया म्हणजे सुदृढ माती आणि सुदृढ मातीचा पाया म्हणजे सक्रिय सूक्ष्मजीव. द्रवरूप गांडूळ खत हे या जैविक साखळीला गती देणारे प्रभावी तंत्रज्ञान असून, कमी खर्चात अधिक उत्पादन आणि दीर्घकालीन जमिनीची सुपीकता टिकवून ठेवण्यासाठी प्रत्येक ठिबक सिंचन वापरणाऱ्या शेतकऱ्याने या पद्धतीचा अवलंब करणे काळाची गरज आहे.

विजयकुमार सरूर 
7972815345